مقاله
تحلیل استعاره (Metaphor Analysis) در پژوهش کیفی: روش، کدگذاری و کاربردها
تحلیل استعاره (Metaphor Analysis) یک رویکرد کیفی برای بررسی استعارههایی است که افراد در گفتار، مصاحبه، متن یا روایتهای خود به کار میبرند. هدف فقط پیدا کردن عبارتهای ادبی نیست؛ پژوهشگر میکوشد بفهمد این استعارهها چگونه برداشتها، تجربهها و الگوهای فکری مشارکتکنندگان را بازنمایی میکنند.
در ادبیات روششناسی انگلیسی، اصطلاح رایج metaphor analysis است. بنابراین در این صفحه از «تحلیل استعاره» استفاده میکنیم تا با تحلیل مضمون (Thematic Analysis) اشتباه نشود. این دو روش ممکن است هر دو با داده متنی کار کنند، اما واحد توجه و منطق تفسیر آنها یکسان نیست.
تحلیل استعاره دقیقاً چه چیزی را بررسی میکند؟
پژوهشگر در تحلیل استعاره به عبارتهایی توجه میکند که یک تجربه یا مفهوم را با حوزهای دیگر توضیح میدهند. برای نمونه، فرد ممکن است مسیر تحصیل را «جنگ»، «سفر»، «مسابقه» یا «بالا رفتن از کوه» توصیف کند. هر کدام از این استعارهها میتواند مجموعه متفاوتی از فرضها، نقشها و روابط را آشکار کند.
پژوهشهای روششناختی درباره metaphor analysis نشان میدهند که این رویکرد میتواند برای بازسازی الگوهای مفهومی فردی و جمعی به کار رود و در مطالعه تجربههای اجتماعی، روانشناختی و سازمانی مفید باشد.
تحلیل استعاره با تحلیل مضمون چه تفاوتی دارد؟
| ویژگی | تحلیل استعاره | تحلیل مضمون |
|---|---|---|
| تمرکز اصلی | استعارهها و نگاشتهای مفهومی | الگوهای معنایی یا مضامین در کل داده |
| واحد اولیه توجه | عبارت یا ساختار استعاری | کدها، قطعات معنا و الگوهای تکرارشونده |
| هدف | فهم نحوه مفهومسازی تجربه | توسعه و تفسیر مضامین مرتبط با سؤال پژوهش |
| کاربرد نمونه | «بیماری به مثابه جنگ» یا «سازمان به مثابه خانواده» | استخراج الگوهای تجربه، نگرش یا رفتار در داده |
ممکن است در یک پژوهش از هر دو رویکرد استفاده شود، اما نباید صرفاً نام آنها را جایگزین یکدیگر کرد.
چه زمانی تحلیل استعاره انتخاب مناسبی است؟
این روش زمانی مفید است که سؤال پژوهش به نحوه تصویرسازی یا مفهومسازی یک تجربه مربوط باشد. مثالهایی از سؤالهای مناسب عبارتاند از:
- مشارکتکنندگان تجربه بیماری مزمن را چگونه توصیف میکنند؟
- معلمان تغییر سازمانی را با چه استعارههایی مفهومسازی میکنند؟
- دانشجویان مسیر تحصیلات تکمیلی را چگونه تصویر میکنند؟
- کارکنان رابطه خود با سازمان را در زبان روزمره چگونه بازنمایی میکنند؟
اگر سؤال پژوهش صرفاً به فراوانی موضوعات یا استخراج مضامین کلی مربوط است، ممکن است تحلیل مضمون انتخاب مستقیمتری باشد.
مرحله ۱: سؤال و حوزه هدف را روشن کنید
تحلیل استعاره بهتر است از یک حوزه هدف مشخص شروع شود. برای مثال، اگر موضوع پژوهش «تجربه فرسودگی شغلی» است، پژوهشگر باید از ابتدا مشخص کند کدام بخشهای روایت و چه نوع استعارههایی با این تجربه مرتبطاند.
تعریف بیش از حد گسترده باعث میشود تقریباً هر تعبیر غیرمستقیمی وارد تحلیل شود و مرز روش از بین برود.
مرحله ۲: داده را با حساسیت به زبان استعاری بخوانید
مصاحبهها، یادداشتهای میدانی یا متون باید چند بار خوانده شوند. در این مرحله پژوهشگر عبارتهایی را مشخص میکند که در آنها یک مفهوم با واژگان حوزهای دیگر بیان شده است.
مثلاً در جمله «از وقتی مدیر جدید آمد، تیم ما در یک قایق طوفانی است»، حوزه هدف تجربه تیم و مدیریت است، در حالی که حوزه منبع سفر دریایی و طوفان است.
برای طراحی و گردآوری داده کیفی، میتوانید از راهنمای مصاحبه عمیق در پژوهش کیفی استفاده کنید.
مرحله ۳: حوزه مبدأ و حوزه مقصد را تفکیک کنید
در بسیاری از رویکردهای تحلیل استعاره، یک استعاره از ارتباط میان دو حوزه ساخته میشود:
- حوزه مقصد: مفهومی که پژوهشگر میخواهد بفهمد؛ مانند شغل، بیماری یا تحصیل.
- حوزه مبدأ: حوزهای که برای توضیح مفهوم استفاده میشود؛ مانند جنگ، سفر، ماشین، خانواده یا بازی.
این تفکیک کمک میکند پژوهشگر فقط به واژه توجه نکند و ساختار مفهومی پشت آن را نیز بررسی کند.
مرحله ۴: استعارههای مشابه را گروهبندی کنید
پس از شناسایی نمونههای متعدد، میتوان عبارتهای مرتبط را در خانوادههای مفهومی قرار داد. برای مثال عبارتهایی مانند «در خط مقدم بودن»، «جنگیدن با مشکل» و «شکست دادن بیماری» ممکن است در یک الگوی کلی مانند «بیماری به مثابه جنگ» جمع شوند.
این مرحله باید بر اساس داده انجام شود، نه با تحمیل فهرستی از استعارههای از پیش تعیینشده. اگر پژوهش سؤال مشخصی درباره یک استعاره خاص دارد، رویکرد قیاسی نیز ممکن است قابل توجیه باشد، اما باید از ابتدا شفاف اعلام شود.
مرحله ۵: زمینه و کارکرد استعاره را تفسیر کنید
وجود یک استعاره به تنهایی نتیجه پژوهش نیست. پژوهشگر باید بررسی کند:
- استعاره در چه موقعیتی استفاده شده است؟
- چه معنایی را برجسته و چه چیزی را پنهان میکند؟
- آیا بین مشارکتکنندگان تکرار میشود یا منحصر به یک فرد است؟
- آیا با جایگاه اجتماعی، نقش یا تجربه فرد ارتباط دارد؟
- آیا استعاره در طول مصاحبه تغییر میکند؟
همین توجه به زمینه است که تحلیل استعاره را از جمعآوری چند عبارت ادبی متمایز میکند.
مرحله ۶: بازتابپذیری پژوهشگر را ثبت کنید
تفسیر استعاره میتواند تحت تأثیر تجربه، فرهنگ و پیشفرضهای پژوهشگر قرار گیرد. به همین دلیل یادداشتهای تحلیلی و بازتابی اهمیت زیادی دارند. پژوهشگر باید ثبت کند چرا یک عبارت را استعاری تلقی کرده و چگونه از عبارتهای منفرد به یک الگوی مفهومی رسیده است.
برای کنترل کیفیت تحلیل، مسیر تصمیمگیری باید تا حد امکان قابل ردیابی باشد.
چگونه اعتمادپذیری تحلیل استعاره را افزایش دهیم؟
در ادبیات روششناسی، ذهنی بودن تفسیر یکی از چالشهای اصلی metaphor analysis معرفی شده است. برای کاهش این مشکل میتوان از چند راهکار استفاده کرد:
- تعریف روشن معیار شناسایی استعاره؛
- ثبت نمونههای مثبت و موارد مرزی؛
- مقایسه تفاسیر در تیم پژوهش در صورت امکان؛
- بازگشت مکرر از مفهوم کلی به قطعات اصلی داده؛
- ثبت تصمیمهای تحلیلی و موارد اختلاف؛
- استفاده از چند منبع داده یا روش تکمیلی در صورت تناسب با طراحی پژوهش.
برای چارچوب گستردهتر کیفیت در مطالعات کیفی، صفحه اعتبارسنجی و اعتمادپذیری در پژوهش کیفی را ببینید.
نمونه ساده از مسیر تحلیل
«شروع رساله مثل افتادن وسط یک جنگل بود؛ هر مقاله یک مسیر تازه باز میکرد و نمیدانستم کدام راه به مقصد میرسد.»
در این مثال، «جنگل»، «مسیر» و «مقصد» یک چارچوب سفر/جهتیابی میسازند. پژوهشگر میتواند بررسی کند آیا مشارکتکنندگان دیگر نیز پژوهش را به شکل سفر، گمشدن، جستوجو یا رسیدن به مقصد تصویر میکنند و این استعاره چه برداشتی از عدم قطعیت، اختیار یا پیشرفت نشان میدهد.
تحلیل استعاره چه محدودیتهایی دارد؟
- تمام استعارهها الزاماً بیانگر یک ساختار شناختی پایدار نیستند.
- معنا به زمینه فرهنگی و مکالمهای وابسته است.
- تفسیر پژوهشگر میتواند بیش از حد گسترده شود.
- فراوانی یک استعاره به تنهایی اهمیت آن را ثابت نمیکند.
- نتیجهها باید به سؤال و داده همان پژوهش محدود شوند.
منابع روششناختی پیشنهادی
- Schmitt, R. (2005). Systematic Metaphor Analysis as a Method of Qualitative Research, The Qualitative Report, 10(2), 358–394.
- Moser, K. S. (2000). Metaphor Analysis in Psychology—Method, Theory, and Fields of Application.
- Armstrong, S. L., Davis, H. S., & Paulson, E. J. (2011). The Subjectivity Problem: Improving Triangulation Approaches in Metaphor Analysis Studies.
جمعبندی
تحلیل استعاره روشی برای بررسی نحوه مفهومسازی تجربه از طریق زبان استعاری است. این روش با تحلیل مضمون تفاوت دارد و زمانی ارزشمند است که سؤال پژوهش به تصویرسازی، زبان و ساختارهای مفهومی مشارکتکنندگان مربوط باشد. اعتبار تحلیل به تعریف روشن روش، توجه به زمینه، بازتابپذیری و ثبت مسیر استدلال پژوهشگر وابسته است.
گفتوگو درباره این مطلب